Osmanlı donanmasında 'maymun gözcüler' detayı! 'Topa tutulmuş maymuna dönmek' deyiminin öyküsü

Derleyen: Betül Yasemin Kökbek / Milliyet.com.tr - Osmanlı denizcilerinin gemilerde maymunları gözcü olarak kullandığı anlatısı, uzun yıllardır dikkat çeken tarih hikâyelerinden bir tanesi. İlk bakışta bir şehir efsanesi gibi görünse de konuya ilişkin araştırmalar, bu anlatının Osmanlı dönemine ait metinlerde izlerinin bulunduğunu gösteriyor. Son yıllarda yapılan akademik bir araştırmaya göre, ' Topa tutulmuş maymuna dönmek ' deyimi 15. yüzyılın sonlarından 19. yüzyılın başlarına kadar Osmanlı edebî ve tarihî metinlerinde kullanıldı. Araştırmada, deyimin ortaya çıkışının Osmanlı donanmasında maymunların gözcü olarak kullanılmasıyla bağlantılı olduğu sonucuna ulaşılıyor. Bu durum, maymunların Osmanlı donanmasında hiçbir zaman kullanılmadığı yönündeki düşüncenin aksine, konuya ilişkin tarihî bir uygulamanın bulunduğuna işaret ediyor. Osmanlı denizcileri maymunları gözcü olarak mı kullandı?

Kaynaklarda aktarılan anlatıya göre maymunlar, gemilerin yüksek bölümlerine çıkarılarak çevreyi ve ufku gözlemlemeleri amacıyla kullanılıyordu. Bir başka geminin görülmesi durumunda maymunun hareketleri mürettebat tarafından fark ediliyor ve bu şekilde yaklaşan gemiler konusunda erken uyarı sağlanıyordu. Bu uygulamanın temelinde, maymunların yüksek bir noktadan insanlardan daha uzak mesafeleri fark edebileceği düşüncesi bulunuyordu. Ancak burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor. Kaynaklar, maymunların Osmanlı donanmasında gözcü olarak kullanıldığına ilişkin tarihî izler sunuyor; fakat bunun bütün Osmanlı savaş gemilerinde uygulanan standart ve resmî bir askerî sistem olduğunu kesin olarak söylemek doğru olmayabilir.

Dolayısıyla son zamanlarda özellikle sosyal medyada sıkça gündeme gelen 'Osmanlı ordusunda maymun birlikleri vardı' ifadesi tarihî gerçekliği olduğundan daha ileri…